Ricine

Ricine is een stof die voornamelijk bekend staat als vergif. Daarnaast wordt er intensief onderzoek gedaan naar de mogelijkheid het als cel-selectief middel in te zetten bij de behandeling van kanker.

Ricine is afkomstig van de bonen van de Ricinus communis (wonderboom, castorolieplant), een opvallende en decoratieve plant die in Nederland wel als sierplant en in wat zuidelijker streken voor de olie wordt gekweekt. De plant is oorspronkelijk uit Afrika afkomstig.

Ricine is een eiwit dat bestaat uit twee deelketens, A en B genaamd, waarvan de ene zich aan bestanddelen van de celwand hecht en zorgt dat de stof in een cel wordt opgenomen, en de andere een enzymwerking heeft die een essentieel deel van een ribosoom permanent onwerkzaam maakt waardoor een cel die een ricinemolecuul heeft opgenomen na korte tijd niet meer in staat is om eiwitten te synthetiseren en sterft1. Een interessante observatie is dat vormen van dit laatste enzym in veel meer planten voorkomen, bijvoorbeeld in tarwekiemen, maar in die gevallen blijkbaar niet tot problemen leidt omdat de component die opname in de cel verzorgt ontbreekt.

Ricine is in aanzienlijke hoeveelheden (enige procenten) aanwezig in het schroot dat overblijft na uitpersen van de zaden voor ricinusolie. Het is wateroplosbaar en de productie is relatief gemakkelijk en goedkoop. Het gif kan worden ingeademd, ingeslikt of ingespoten, en er bestaat geen tegengif. Zelfs in kleine hoeveelheden is ricine in zuivere toestand dodelijk. De dodelijke dosis voor een mens is waarschijnlijk minder dan een milligram, dat is een hoeveelheid die in een enkele wonderboon kan zitten.

Men vermoedt dat een dissidente Bulgaarse journalist, Georgi Markov, in opdracht van de Bulgaarse geheime dienst in Londen in 1978 is vermoord door hem met een paraplupunt te prikken waarbij een miniscuul stalen bolrond kogeltje in het spierweefsel werd gebracht. Het kogeltje was doorboord en bood plaats aan ca 0,3 mg vergif. Markov overleed een paar dagen later. Op grond van de symptomen en de minimale hoeveelheid gif die kon zijn gebruikt neemt men aan dat dit ricine moet zijn geweest. Direct bewijs ontbreekt.

De symptomen zijn afhankelijk van de dosis en de manier van toedienen. Mogelijke gevolgen zijn zwakte, koorts, hoesten, ademhalingsproblemen, gewrichtsklachten, schade aan de luchtwegen, braken, krampen en diarree. Ook kan het zenuwstelsel aangetast worden.

Men denkt dat ricine in de toekomst misschien een rol kan spelen in de strijd tegen kanker - als er een manier kan worden gevonden om het selectief in kankercellen binnen te loodsen. Maar dat geldt voor heel veel andere vergiften ook.